ווען די נאציס האבן איינגענומען רוסלאנד, האבן זיי געזוכט צו הרג'ענען ווי מער אידן. זיי האבן זיך נישט פאדזארמט, און האבן אריינגעשיקט די "איינזאצגרופן" – די נאצישע מערדער – ארומצוזיין אין אלע שטעטלעך און צווינגען די אידישע איינוואוינער צו פארלאזן זייערע געטאס. זיי האבן אריינגעטריבן זייערע קרבנות אין די דערנעבנדיגע וועלדער, און זיי פארארדנט צו גראבן זייערע אייגענע קברים איידער זיי זענען דערשאסן געווארן צום טויט רח"ל.
ווען די מערדער זענען אנגעקומען קיין ריבניץ און דער באפעל אנצוהויבן גראבן איז געקומען, האבן די אידן זיך געוואנדן צום ריבניצער און אים געזאגט, "מיר וועלן גראבן אנשטאט דיר, און דו זאלסט פאר אונז דאווענען."
דער רבי האט מסכים געווען, און זיך געשטעלט אין א זייט דאווענען.
דער רבי איז צוריקגעקומען ווען זיי האבן שוין כמעט געענדיגט גראבן דעם לאך וואס האט געזאלט דינען אלס זייער אייביגע רו-ארט. עס איז געווען קלאר פאר אלע אז אויב אין די קומענדיגע עטליכע מינוט פאסירט נישט א נס, וועלן זיי אלע אומקומען אויף קידוש ה'.
דער נאצישער קאמאנדיר האט יעדן אויסגעשטעלט נעבן דעם גרוב, און די סאלדאטן האבן אנגעצילט זייערע ביקסן צו שיסן.
פלוצלינג, האט זיך דער רבי אפגעטיילט פון דער גרופע און זיך דערנענטערט צום קאמאנדיר.
געוויינליך וואלט מען פאר אזא טאט געכאפט א קויל אויפ'ן פלאץ, אבער צום שטוינונג, האט דער קאמאנדיר געווארט צו זען וואס דער רבי וויל. אפשר איז ער געווען איבערראשט פון דעם רבינ'ס דרייסטקייט. ס'קען אויך זיין אז ער איז געווארן איבערגענומען פון זיין הימלישער צורה און דעם פלאם פייער אין זיינע אויגן. אלנפאלס, ער האט זיך נישט גערירט, און ערלויבט דעם רבי'ן זיך צו דערנענטערן צו אים.
"איך וואלט געוואלט עפעס בעטן," האט דער רבי געזאגט מיט הכנעה.
"אז וואס, זשיד?" האט דער נאצי געברומט.
"איך וואלט געוואלט דו זאלסט ערלויבן די מענטשן צו דאווענען איידער דו שיסט זיי," האט דער רבי אים געבעטן א לעצטן וואונטש.
צי וועט ער מסכים זיין?
דער קאמאנדיר איז געווארן שאקירט. ער האט געטראכט עטליכע סעקונדעס איידער ער האט דערקלערט, "ניין! בשום אופן! נישטא קיין דאווענען. די אפעראציע וועט פארזעצן ווי געפלאנט."
דער רבי האט נישט אויפגעגעבן. "ערלויבן מענטשן וואס האלטן פאר'ן שטארבן צו דאווענען איז דאך א פשוט'ע מענטשן-רעכט," האט ער זיך געבעטן.
דער קאמאנדיר האט זיך אבער נישט צופיל געקימערט מיט קיין מענטשן-רעכטן, און האט פארארדנט דעם רבי'ן זיך צוריקצוקערן צו זיין פלאץ פאר דעם אפענעם קבר. ער האט זיך דאן אויסגעדרייט צו די נאציס וואס האבן געווארט אויף זיין באפעל.
"איינס, צוויי..."
דער קאמאנדיר האט שוין געהאלטן ביים אויסרופן, "שיס!" ווען די דערשראקענע אידן וואס זענען געשטאנען פארנט פון זייערע אייגענע קברים האבן געהערט דעם אומערווארטטן גערודער פון א העליקאפטער העכער זייערע קעפ. נישט מער ווי עטליכע סעקונדעס שפעטער האבן זיי געזען ווי דער העליקאפטער דערנענטערט זיך און גייט אט אט לאנדן נעבן זיי.
דער קאמאנדיר האט באפוילן פאר זיינע סאלדאטן צו ווארטן, בשעת ער גייט אויסגעפינען פארװאס דער העליקאפטער איז אהערגעקומען.
ווען דער העליקאפטער האט געלאנדעט, האט גענומען א מינוט ביז די פליענדיגע שטויב האט זיך געזעצט און מ'האט קלאר געקענט זען וואס עס גייט פאר. איינמאל די טיר האט זיך געעפנט, האט יעדער געקענט דערקענען א הויכראנגיגן נאצי אפיציר. די פארזאמלטע סאלדאטן האבן זיך זאפארט אויסגעליכט, בשעת זייער קאמאנדיר האט זיך נאכגעפרעגט איבער דער סיבה פון דעם איבערראשנדן באזוך.
דער אפיציר האט ערקלערט אז ער איז דא זיך אומצוקוקן אויף די אפעראציעס אין דעם טייל פון רוסלאנד, און ער האט הנאה צו זען אז די סאלדאטן גרייטן זיך דורכצופירן זייער מיסיע און הרג'ענען נאך א גרופע אידן.
די סאלדאטן האבן זיך געגרייט צו ענדיגן אויספירן דאס וואס זיי האבן געהאלטן אינמיטן, ווען דער רבי האט זיך ווידערמאל אפגעטיילט פון דער גרופע. פונקט ווי פריער, האט זיך דער רבי דערנענטערט צו דעם העכסטן אפיציר.
דאסמאל איז עס געווען דער מענטש וואס איז נארוואס אראפגעקומען פון הימל, בפשוטו וכמשמעו. דער רבי האט שפאצירט אן קיין מורא, ווען קיינער פון די ארומיגע שטערט אים נישט. אין זיין האנט האט ער געהאלטן א סאמעטענעם זאקל, וועלכע איז געווען אנגעפילט מיט די גאלד און צירונג פון דער ריבניצער געמיינדע. זיי האבן דאס געהאט באהאלטן צו קענען נוצן אין פאל זיי דארפן זיך דערמיט אויסלייזן.
דער רבי האט זיך געוואנדן צום אפיציר, אים באגריסט מיט כבוד, און געזאגט, "איך האב דיר בלויז געוואלט ווינטשן א פרייליכן געבורטסטאג."
"וויאזוי האסטו געוואוסט אז היינט איז מיין געבורטסטאג?" האט דער אפיציר געפרעגט, ווען זיין טאן דירעקט אויס אפענע איבערראשונג.
דער רבי האט געענטפערט מיט א שמייכל. דאן האט ער אים דערלאנגט דאס זאקל מיט מתנות.
עס איז דארט אנוועזנד געווען א פרוי וואס איז מיטגעקומען מיט'ן הויכראנגיגן אפיציר. ביז יעצט איז זי געשטאנען שטיל און זיך בלויז צוגעקוקט, אצינד האט זי צום ערשטן מאל גערעדט. "ביטע טויט נישט דעם מאן. ער איז א ספעציעלער מענטש."
דער אפיציר האט מסכים געווען צו וואס זי האט געבעטן.
"אויב דו גייסט מיך לאזן לעבן," האט דער רבי געזאגט, "בעט איך דיר אז דו זאלסט אויך לאזן לעבן מיינע מענטשן."
"דיין באגער איז אנגענומען," האט דער אפיציר צוגעשטימט.
ער האט אריינגעקוקט אינעם זאקל און באטראכט די גאלד און צירונג. "נעם דאס צוריק," האט ער געזאגט פאר'ן רבי'ן, "דיינע מענטשן וועלן דארפן ברויט דורכאויס דעם קריג."
דער רבי איז אבער נאכנישט געווען פארטיג. "איך וואלט געוואלט מאכן א פארשלאג," האט ער געזאגט.
"אז?"
"אנשטאט צו הרג'ענען די מענטשן, וואלט איך געוואלט פארשלאגן אז זיי זאלן בויען א פארק און א געדענקמאל אין דיין נאמען."
דעם רבינ'ס עצה איז שטארק געפאלן פאר דעם שטאלצן אפיציר, און אזוי ארום זענען די אידן פון ריבניץ געראטעוועט געווארן. ריבניץ איז געווען דאס איינציגסטע שטעטל אין יענער געגנט וואו אזא נס האט פאסירט. לויט ווי רביצין פרידא מילכה, די ריבניצער רביצין בזיווג שני, דערציילט, שטייט נאך די פארק ביז'ן היינטיגן טאג.
◆ ◆ ◆
די רביצין פלעגט ליב האבן צו דערציילן די מעשה, און האט עס מערערע מאל איבערגעזאגט. זי האט עס געהערט פון איינעם וואס האט זיך געפונען דארט בשעת מעשה און האט עס אליין מיטגעהאלטן.
דעם רבינ'ס הבטחה צו זיינע אידישע ברידער אז זיי וועלן געראטעוועט ווערן אין זכות פון זיין טבילה, איז ווירקליך מקוים געווארן אויף א גאר וואונדערליכן אופן.
דאס איז געווען דער רבי. א מענטש וואס האט געהאט איין פוס אויף דער וועלט און איין פוס אין הימל. א קדוש וטהור, א בעל מופת, און איבער אלעם, א מענטש וואס איז געווען גרייט צו טון אלעס אין דער וועלט כדי צו העלפן אנדערע אידן.