די הייליגער קשר צווישן צאַנז און ליסקא
ב"ה
כינוס של צדיקים נאה להם ונאה לעולם
די הייליגער קשר צווישן צאַנז און ליסקא
די אויסטערלישע אהבה וחיבה און הערצה עמוקה צווישן דעם רביה"ק צאַנז זי"ע און הרה"ק
מליסקא זי"ע
לכבוד די יומא דהילולא דרבתי פון הרב הקדוש רבשכה"ג רבינו בעל דברי חיים מצאַנז זי"ע
"ארון אלקים"
דאָס איז דער מורא'דיגער טיטל מיט וואָס דער הייליגער דברי חיים זי"ע רופט אָן, הרה"ק רבי צבי הירש מליסקא זי"ע. עס איז געווען בלויז ווי אַ חודש נאָכ'ן הסתלקות פון ליסקא רב ווען דער צאַנזער רב זי"ע האָט געשריבן די איינציגסטע הסכמה אויפ'ן ספה"ק "אך פּרי תבואה", און ער הויבט אָן די ווערטער מיט קרעכצעדיגע רייד "עס איז דורך קורצע טעג זינט עס איז אַוועקגענומען געוואָרן פון אונז דער ארון אלקים".
עס איז ידוע אַז דער הייליגער צאַנזער רב מרן רבינו חיים הלברשטאַם זי"ע בעל דברי חיים איז געווען א רב רבנן; רבנים וגאונים צדיקים ורביים פון אַלע שיכטן און קרייזן, פון אַלע מדינות אין די וועלט, זענען געקומען צו פאָרן צו אים זיך צו וואַרעמען ביי זיין הייליגן ליכט. דאס זעלבע אויך דער ליסקא רב זי"ע ביתו נאוה קודש איז געווען א תל תלפיות, מקום שהכל פנים, במלא מובן המילה, זעה בפרטיות ספר דרכי הישר והטוב, (ובאריכות מלוקט מפי סופרים וספרים פון ספרי תולדות בני דורו אין ספר דרכי הישר והטוב החדש.
ווען מען ליינט די ספרי התולדות פון יענע תקופה איז זייער בולט די אויסטערלישע אהבה וחיבה יתירה וואָס דער צאַנזער רב זי"ע האָט ספּעציעל אַרויסגעצייגט פאַר הרב הקוה"ט מופת הדור רבינו צבי הירש מליסקא בעל אך פּרי תבואה זי"ע, אין אַ געוויסן זין מער ווי פאַר אַנדערע מנהיגי וגדולי ישראל וואָס האָבן זיך מסתופף געווען בצלו.
דאס ערשטע מאל וואס דער דער ליסקא רב האט זיך געטראפן מיטן צאנזער רב איז געוועזען בשנת תר"ח לערך ווען דער דברי חיים איז געווען אויף אַ שבת אין אונגאַרן אין ה'מאד (זעה ווייטער באריכות). ער האָט אָנגעהויבן פאָרן רעגלמעסיג קיין צאַנז ערשט אויף די עלטערע יאָרן ארין די מיטעלע תר"כ יארן, נאָכ'ן הסתלקות פון די פריערדיגע צדיקים ביי וועמען ער פלעגט זיך מסתופף זיין בצלם, ווי הרה"ק רבי ר' הערש מרימנוב זי"ע (נפטר ל' חשון תר"ז), הרה"ק רבי מאיר מפרימישלאן (נפטר כ"ט אייר תר"י), הרה"ק מריזשין זי"ע (נפטר ג' חשון תרי"א) און הרה"ק שר שלום מבעלזא (נפטר ז"ך אלול תרט"ו). און צום לעצט נאך דער פטירה פון הרה"ק רבי אליעזר מדזיקוב (נפטר ג' חשון תרכ"א) האט דער ליסקא רב געזאגט אז "יעצט אין דער תקופה איז דער צאנז'ער רב דער צדיק הדור", אין טאקע אין דער לעצטע פינעף-צען פאר זיין פטירה איז ער געפארן יעדן יאר אויף איין שבת קיין צאנז, על פי רוב אין חודש אלול (אויסער בשנת תרל"א, צוליב פוס ווייטאג).
טראָץ דער ליסקא צדיק איז אין יענע יאָרן שוין געווען מפורסם ווי איינער פון די גרעסטע צדיקים אין אונגאַרן; מען איז צו אים זעלבסט געקומען צו פאָרן פון אַלע עקן וועלט, און טראָץ דער ליסקא רב איז אַלעמאָל געווען אַן איש חלוש מאוד, ספּעציעל אויף זיינע עלטערע יאָרן ווען זיינע פיזישע כוחות זענען שוין געווען זייער אָפּגעשוואַכט (ער איז נסתלק געוואָרן צוויי יאָר פאַר'ן דברי חיים) האָט ער נישט געוואָלט אויפגעבן זיין מנהג טוב און פלעגט יעדעס יאָר פאָרן כאָטש אויף איין שבת קיין צאַנז.
כמים הפּנים לפּנים קען מען זיך נישט משער זיין דעם גרויסן כבוד והערצה וואָס דער צאַנזער רב האָט אַרויסגעצייגט פאַר'ן ליסקא רב. עס איז פאַרבליבן אַ בריוו וואָס דער צאַנזער רב שרייבט פאַר'ן ליסקא רב און ביים סוף שרייבט ער צו בכתב ידו הטהורה בזה"ל: "ונא להעתיר בעדי כי תש כחי מאוד ום אני לא אחדל מלהתפּלל עבורו" (אין אידיש: "ביטע דאַווענען פאַר מיר ווייל מיין כח איז זייער אָפּגעשוואַכט, און אויך איך וועל נישט אויפהערן צו דאַווענען פאַר אייך".)
דער ליסקא רב אין צאַנז
"וואַרפט זיך אונטער דעם דברי חיים"
אין ספר "דרכי הישר והטוב" דערציילט דער אייניקל פון ליסקא רב, הגה"צ רבי זאב וואלף גאלדבערגער זצ"ל – בן הגה"ק רבי יוזפא גאלדבערגער זי"ע חדב"ן הרה"ק מליסקא זי"ע, וחתן הגה"ק בעל טל חיים מליסקא זי"ע חדב"נ וממלא מקומו פון הרה"ק מליסקא זי"ע – אַז איינמאָל איז ער געווען מיט'ן זיידן אין צאַנז און אויפ'ן וועג אַהיים האָט דער זיידע הרה"ק מליסקא געזאָגט פאַר זיינע אַרומיגע: "זאָלט איר כאָטש זען, איך וויל נישט טראָגן דעם לאַסט פון מיין אחריות (עול הרבנות ועול החידים) אויף מיר אַליין, דעריבער וואַרף איך זיך אונטער דעם צאַנזער רב".
ער איז אין דעם געווען אַ נאה דורש ונאה מקיים. ווען ער איז געווען אין צאַנז האָט ער זיך גענצליך מבטל געווען פאַר'ן דברי חיים. ער האָט נישט געוואָלט נעמען דאָרט קיין קוויטלעך, זאָגענדיג אַז ער וויל נישט זיין אַ "מורה הלכה בפני רבו". אפילו דעם טלית האָט ער דאָרט נישט אָנגעטון פרייטאָג צונאַכטס, טראָץ דאָס איז געווען דער מנהג פון אַלע צדיקים און ער אַליין האָט זיך אַזוי געפירט אינדערהיים ביי זיך אין ליסקא.
דער ליסקא רב איז יעדעס יאָר געפאָרן קיין צאַנז אויף איין שבת, געווענליך איז דאָס געווען אויף שבת מברכים חודש אלול, און צומאָל איז ער געפאָרן אויף ראש חודש אלול אפילו נישט אויף אַ שבת זיך צו גרייטן מיט אַ הכנה אויף די ימי הרחמים והרצון.
אין ספר "גדולת יהושע" איז דערציילט אַז אַמאָל האָט מען מזכיר געווען פאַר'ן נאַסאַדער רב זי"ע אַן אייניקל פונעם אך פּרי תבואה וואָס האָט זיך גענויטיגט אין אַ ישועה. האָט דער נאַסאַדער רב דערציילט לזכותו אַן עובדא פונעם זיידן דער ליסקא רב אַז איין יאָר איז געקומען צו פאָרן אַ גרויסער עולם אויף יום טוב שבועות קיין ליסקא און דער ליסקא רב זי"ע האָט איבערגעלאָזט דעם גאַנצן עולם און געפאָרן אויף יום טוב קבלת התורה צום הייליגן צאַנזער רב זי"ע (כידוע ווערט ענליך דערציילט אויף הרה"ק בעל תפארת שלמה מראָדאָמסק זי"ע).
"אַ גוט געבענטשט יאָר" אויף שבועות
מענין לענין ווערט געברענגט אין ספר "בספר חיים" אַז אַמאָל ווען דער ליסקא רב איז געפאָרן קיין צאַנז אויף שבועות האָט ער אַריינגעטראַכט אין די גרויסקייט פון די טעג וואָס זענען דאָך הכנה צו מתן תורה און אידן זענען דאַן געוואָרן מיוחסים "ואתם תהיו לי סגולה מכל העמים" אא"וו.
זיין מחשבה האָט אים אַזוי געפירט פון איין געדאַנק צום צווייטן ביז עס איז אים אויפגעקומען דער באַקאַנטער חז"ל אין מסכת ראש השנה "בעצרת נידונים על פּירות האילן – שבועות משפּט מען די פּירות פונעם בוים". האָט ער אַריינגעטראַכט, אויב אַזוי איז דאָך שבועות אַ בחינה פון ראש השנה, איז אפשר כדאי ער זאָל קויפן אַ ניי מעסער אויף שבועות, אַזוי ווי מען פירט זיך פאַר ראש השנה אַלס סגולה אויף פּרנסה.
ווען דער ליסקא רב איז אָנגעקומען קיין צאַנז האָט אים דער הייליגער צאַנזער רב געזאָגט: "ס'איז דאָך ביי אייך ראש השנה, יהי רצון אַז דו זאָלסט זוכה זיין צו אַ גוט געבענטשט יאָר".
אַלע אָנוועזנדע האָבן זיך זייער געוואונדערט צו הערן אַזאַ ברכה אינמיטן יאָר, אָבער דער ליסקא רב האָט געוואוסט אַז דער צאַנזער רב האָט משיג געווען מיט רוח הקודש זיינע מחשבות.
דער שבת ניחום אבלים ביים צאַנזער רב
אַ פּלא'דיגע זאַך איז געווען אין יאָר תרל"ג אַז גלייך נאָך פּסח האָט דער ליסקא רב זיך אויפגעהויבן מיט אַ גרופּע באַגלייטער און געפאָרן קיין צאַנז אויף פּרשת שמיני. אָנקומענדיג אין די שטאָט ערב שבת האָבן זיי געהערט אַז דער צאַנזער רב זיצט שבעה ל"ע נאָך אַ טאָכטער און מען האָט זיי דערציילט אַז דער דברי חיים האָט עטליכע מאָל זיך נאָכגעפרעגט "ר' הירשעלע איז שוין אָנגעקומען?"
נאָך אַ גרעסערע פּלא איז געווען אַז במשך די שבעה זענען אָנגעקומען פילע גדולי ישראל און באַקאַנטע רבנים וגאונים מנחם אבל זיין, אָבער דוקא אויפ'ן ליסקא רב האָט דער צאַנזער רב זיך נאָכגעפרעגט.
למעשה האָט דער ליסקא רב געזאָגט פאַר זיינע מענטשן אַז ער וועט נישט אַריבערגיין תיכף צום צאַנזער רב, נאָר ערשט נאָנט צום זמן שבת (און מנחם אבל זיין וועט ער שוין גיין נאָך שבת). ווען ער איז אָנגעקומען אַהין האָט דער דברי חיים זיך שוין געהאַט אויפגעשטעלט פון אבלות און זעענדיג דעם ליסקא רב אַריינקומען האָט זיך געגעבן אַ הייב אונטער אַביסל פון בענקל (זיך אָנלאַנענדיג אויף זיינע צוויי הענט צוליב שוואַכקייט) און זיך אָנגערופן "איך האָב מיך שוין אויפגעהויבן", מיינענדיג אַז איצט קען מען אים שוין נישט מנחם אבל זיין. ענטפערט דערויף דער ליסקא רב, "נו, עס איז דאָך שוין באַלד שבת", און האָט צוגעלייגט "דער הייליגער רמב"ם זאָגט דאָך 'דבר נקל הוא אצל בעלי הדעת'" (עכטע בעלי דעת נעמען אויף גרינג דעם פאַרלוסט פון אַ נאָנטן קרוב).
האָט אויף דעם דער דברי חיים געענטפערט: "יאָ, אַלע חוקרים ווילן אַזוי זאָגן, אָבער מיר געפינען ביי דוד המלך ע"ה נישט אַזוי". זאָגט אים דער ליסקא רב, "אדרבה, מיר געפינען ביי דוד המלך ע"ה (שמואל ב' י"ב) אַז ווען מען האָט אים געזאָגט אַז זיין [קינד איז זייער קראַנק האָט זיך געזעצט אויף דער ערד און געוויינט און געפאַסט, און נישט געגעסן, אָבער איינמאָל מען האָט אים דערציילט אַז זיין] קינד לעבט מער נישט, האָט ער זיך אויפגעהויבן פון דער ערד און אַרומגעוואַשן און געגעסן.
האָט דער צאַנזער רב אים געענטפערט: "אָבער ביי אבשלום'ס פּטירה (שמואל ב' י"ט) האָט ער יאָ געשריגן 'בני בני וכו. האָט דער ליסקא רב צוריק געענטפערט, "נו, רש"י ברענגט דאָך אַז ער האָט אים געוואָלט אַ טובה טון און די גמרא זאָגט אין מסכת סוטה, אַז דורך שרייען אַכט מאָל 'בני' האָט ער אים אַרויסגעשלעפּט פון זיבן מדורי גיהנום און אַריינגעברענגט אין גן עדן". האָט דער הייליגער צאַנזער רב געענטפערט: "נו, אוודאי, מיר מיינען אויך נישט אין גאַנצן אונז"! (מיינענדיג אַז ער וויינט אויפ'ן קינד נישט צוליב זיין ווייטאָג, נאָר אַ טובה צו טון פאַר די נשמה).
פרייטאָג צונאַכטס זענען געווען ביים צאַנזער רב'ס טיש פילע גדולי ישראל. אינמיטן טיש האָט דער דברי חיים זיך צוגעבויגן עטליכע מאָל צום ליסקא רב, "זאָגטס תורה – איך וואָלט ווען גערן געזאָגט" (ווען ער וואָלט געווען ביי די כוחות). דער ליסקא רב האָט אבער נישט געוואָלט זאָגן. שפּעטער ביים טיש האָט דער דברי חיים געפרעגט דעם ליסקא רב "ביי אייך אינדערהיים זענט איר געוואוינט צו דאַווענען פאַר'ן עמוד?"
דער ליסקא רב האָט זיך אַרויסגעדרייט פון ענטפערן, ווייל ער האָט נישט געוואָלט אַז דער דברי חיים זאָל אים מכבד זיין, ווייל ער איז געווען זייער אָפּגעשוואַכט. האָט זיך דאַן אָנגערופן דער דוקלא רב, הגה"ק רבי אביגדור הלברשטאַם זצ"ל – דער אינגערער ברודער פון צאַנזער רב וועלכער פלעגט אַסאַך פאָר'ן צו רבי הערשעלע מליסקא – "ער דאַוונט יאָ. ער דאַוונט יאָ!" האָט דער צאַנזער רב אויף דעם געזאָגט: איך וויל אַז אין דעם שבת זאָלן דאַווענען פאַר'ן עמוד דוקא רבי'ס".
ווי עס זעט אויס האָט דער צאַנזער רב פאַרשטאַנען אַז דער ליסקא רב איז נישט ביי די כוחות צום דאַווענען, האָט ער יענעם שבת צוגעשיקט די דריי צדיקים, בעל חסד לאברהם פון ראדאמסק זי"ע, בעל שם שלמה פון מונקאטש זי"ע און הרה"ק רבי חנינא אילינאווער זי"ע (בן הרה"ק רבי יעקב ממעליץ זי"ע וחתן דודו הרה"ק רבי אליעזר'ל מדזשיקוב זי"ע).
שבת צופרי ביי די סעודה האָט דער צאַנזער רב נאָכאַמאָל מכבד געווען דעם ליסקא רב צו זאָגן תורה, ער האָט אָבער נישט געזאָגט (ווי דערמאַנט אויבן, אַז אין צאַנז האָט ער זיך גענצליך מבטל געווען און נישט געוואָלט פירן מיט קיין שום סאָרט הנהגה). ביי שלש סעודות האָט דער צאַנזער רב שוין יאָ אַליין געזאָגט תורה מיט אַ געוואַלדיגן התלהבות כדרכו בקודש, און דער ליסקא רב האָט הנאה געהאַט אַז ער האָט אָפּגעזאָגט ביידע מאָל, אַזוי האָט ער זוכה געווען אַז ביי שלש סעודות האָט שוין דער רב אַליין געזאָגט.
זונטאָג איז געווען ראש חודש אייר און דער ליסקא רב איז געגאַנגען דאַווענען אינעם בית האבלים. נאָך שמונה עשרה האָט דער ליסקא רב געהאַט אַ שמועס מיט'ן שם שלמה פון מונקאַטש וואָס זיי זאָלן טון מיט הלל, ווייל מען זאָגט דאָך נישט קיין הלל בבית האבל. דער דברי חיים אַליין האָט געדאַוונט אין אַן אַנדערן צימער און איז געזעצן נעבן טיר וואָס האָט אָפּגעטיילט צווישן די צוויי צימערן. זעענדיג ווי די צוויי צדיקים שמועסן האָט ער געווינקען מיט די האַנט ווי צו פרעגן "וואָס שמועסט מען?" האָבן זיי געענטפערט אַז זיי רעדן וועגן הלל, האָט דער צאַנזער רב אַ שאָקל געטון מיט'ן קאָפּ אויף יאָ, אַז מען זאָל זאָגן הלל. אָבער דער צאַנזער רב אַליין האָט געהאַלטן אָפן זיין סידור ביי הלל, און אַריינגעקוקט און אויסגעהערט ווי די אַנדערע זאָגן הלל (און ער אַליין האָט נישט געזאָגט. צו באַצייכענען, דער מונקאַטשער רב הגה"ק בעל מנחת אלעזר זי"ע ברענגט אויך די מעשה וויאַזוי ער האָט דאָס געהערט פון זיין טאַטן, אָבער ער פירט אויס "אין זיין צימער האָט ער מסתמא אויך געזאָגט הלל").
מען באַלאַגערט דעם ליסקא רב
ביי יענע נסיעה ווען דער ליסקא רב איז זיך געקומען געזעגענען פון צאַנזער רב פאַר'ן אַהיימפאָרן, האָט ער אים געגעבן אַן איינגעדרייטן קוויטל און אינעווייניג איז געווען איינגעוויקלט פינף גולדן. ווען דער צאַנזער רב האָט דאָס געזען האָט ער געשאָקלט מיט'ן קאָפּ און געזאָגט "וואָס גיבט איר מיר אַזוי סאַך". דער ליסקא רב איז פון דאָרט צוריק צו זיין אכסניא, און אָנקומענדיג אַהין איז שוין דער גאַנצער הויף געווען פול מיט אנשים ונשים וטף וועלכע זענען אַלע געקומען צו לויפן מיט קוויטלעך. אויפ'ן וואונדער פון ליסקא רב האָט מען געהערט אַז דער צאַנזער רב האָט געהייסן דעם עולם מען זאָל זיך גיין געזעגענען ביי ר' הירשלען.
דער ליסקא רב האָט אָבער, ווי פריער דערמאַנט, נישט געוואָלט נעמען קיין קוויטלעך אין צאַנז. אויסער פון געציילטע מענטשן וועלכע האָבן געפערליך געמוטשעט האָט ער גענומען אָבער מיט'ן באַדינג אַז ער וועט דאָס ערשט ליינען אינדרויסן פון שטאָט. דאָס געדרענג איז אבער געווען אַזוי גרויס אַז דעם ליסקא רב'ס באַגלייטער האָבן מיט גרויס שוועריגקייטן געקענט צוזאַמנעמען די חפצים און אַנטלויפן פון דאָרט, בעת מאַסן אידן האָבן אים באַלאַגערט און נאָכגעלאָפן נאָך אַ ברכה.
דאָס איז געווען דאָס לעצטע מאָל ווען דער ליסקא רב איז געווען אין צאַנז, ווייל אַ יאָר שפּעטער אין תרל"ד האָט ער נאָכאַמאָל געקלערט צו פאָרן אויף ראש חודש אלול, אָבער י"ד אב איז דער ליסקא רב ליידער נסתלק געוואָרן לשמי מרום.
שפעטער פארשטאנען די מיסטעריעזע הנהגה פון דברי חיים אויפ'ן טל חיים
אַ מורא'דיגע מעשה האָט פּאַסירט ווען דער ליסקא רב זי"ע איז געווען אין צאַנז אויף חודש אלול אין יאָר תר"ל, ווי עס דערציילט דער דערמאַנטער אייניקל הגה"צ רבי וואָלף גאָלדבערגער זצ"ל וועלכער איז דערביי געווען. דער ליסקא רב איז דעמאָלט געפאָרן אין באַגלייטונג פון זיין איידעם הגה"ק בעל טל חיים זי"ע. ווען דער אך פּרי תבואה האָט געגעבן שלום פאַר'ן צאַנזער רב, האָט דער דברי חיים זיך אויסטערליש געפריידט צו אים. דערנאָך האָט ער געגעבן שלום פאַר אַלע מיט-באַגלייטער און ווען עס איז אָנגעקומען צו די רייע צום טל חיים, האָט דער צאַנזער רב געפרעגט "ווער איז דאס?" האָט מען אים געענטפערט "ער איז אַן איידעם ביי רבי הערשעלע". דער דברי חיים האָט זיך אָבער געמאַכט ווי ער האָט נישט פאַרשטאַנען און נאָכאַמאָל געפרעגט "ווער איז דאָס?" מען האָט אים נאָכאַמאָל געענטפערט דאָס זעלבע, "ער איז דעם ליסקא רב'ס איידעם". אָבער עס האָט גאָרנישט געהאָלפן, דער דברי חיים האָט געהייסן ער זאָל פאַרלאָזן זיין צימער. דעם דברי חיימ'ס שטוב מענטשן האָבן זיך געשפּירט זייער אומבאַקוועם און זיך געבעטן ביים דברי חיים; פּרובירט ממליץ טוב און איבערזאָגן אַז ער איז דאָך דעם ליסקא רב'ס איידעם. עס האָט נישט געהאָלפן קיין שום בקשה, ער האָט געמוזט אַרויסגיין פון צימער.
דער ליסקא רב איז געוואָרן זייער אויפגעציטערט פון די מעשה. אָבער נאָך געציילטע סעקונדן האָט דער דברי חיים אים געלאָזט צוריק אַריינרופן און זיך אָנגערופן "אָה, איך קען דאך אים גוט. איך האָב אויך גוט געקענט זיין זיידן ר' לייבוש פון קליינוואַרדיין; ער איז געווען דער דיין דאָרט און דער ברית כהונת עולם איז אים געווען אַ פעטער. און דאָסמאָל האָט דער צאַנזער רב זיך שטאַרק געפריידט מיט'ן טיל חיים און אים מקרב געווען מיט שיינע ווערטער, און אויך מכבד געווען מיט משקה.
די גאַנצע התנהגות איז געווען הפלא ופּלא, טמיר ונעלם.
נישט לאַנג דערויף, שבת בראשית תרל"א, איז ליידער נפטר געוואָרן די רביצין פונעם טל חיים, די טאָכטער פונעם אך פּרי תבואה. האָט דער ליסקא רב געזאָגט דעמאָלט פאַר זיין איידעם, "דער צאַנזער רב האָט געזען אַז עס הענגט איבער אייך אַ מדת הדין, האָט ער אייך געוואָלט אַ טובה טון. ווען דו וואָלסט געוואוסט וויאַזוי דאָס מקבל צו זיין באהבה וואָלסטו [דיין רביצין] ניצל געוואָרן".
פיס ווייטאָג און האַרץ ווייטאָג
מערקווירדיג צו אונטערצייכענען אַ בריוו וואָס דער ליסקא רב זי"ע האָט געשריבן חודש אלול תרל"א צום באַקאַנטן פּוילישן חסיד צדיק תמים רבי מנחם מנלי סופר זצ"ל (אַרויסגעבער פונעם קונטרס "שלשה עדרי צאן" פון הרה"ק רבי שלמה מקשאַנוב, הרה"ק רבי בעריש'ל אושפּיצינער און הרה"ק בעל ארי' דבי עילאי זי"ע) און ער שרייבט אים אַז ער האָט ערהאַלטן זיין בריוו און ער ווינטשט אים אַ גוט געבענטשט יאָר, און דערנאָך פאַרענטפערט ער זיך אַז אין אַ פריערדיגען בריוו האָט אים געשריבן פאַרוואָס ער איז נישט געקומען, צוליב פיס ווייטאָג.
שרייבט ער אים צו די ווערטער "גם נמנעתי על ידי זה מליסע לצאנז" (צוליב די פיס ווייטאָג בין איך אויך נישט געפאָרן קיין צאַנז). מען זעט ווי דאָס איז אים געליגן אויפ'ן האַרצן און עס האָט אים וויי געטון אַז ער האָט נישט געקענט פאָרן אויף שבת מברכין אלול קיין צאַנז, כדרכו בקודש.
דעם דברי חיים אויפ'ן אך פּרי תבואה
ערשטער קוויטל פאַר'ן ליסקא רב
די קעגנזייטיגע הערצה צווישן דעם דברי חיים און אך פּרי תבואה האָט זיך שוין אייגענטליך אָנגעהויבן פיל יאָרן פריער.
אין ספר "תולדות קול ארי'" דערציילט דער שאַמלויער רב הגה"ק רבי שלמה זלמן עהרנרייך זצ"ל הי"ד, אַז נאָכ'ן הסתלקות פון הייליגן ראָפּשיצער רב זי"ע איז זיין תלמיד מובהק מרן בעל הדברי חיים מצאַנז זי"ע אַמאָל געקומען אויף אַ שבת קיין מאַד וואו דעם שאַמלויער רב'ס זיידע הגה"ק בעל קול ארי' זי"ע איז געבוירן געוואָרן און געוואוינט ביז זיין חתונה.
לכבוד דעם גרויסן גאַסט האָט זיך פאַרזאַמלט אויף יענעם שבת אַ גרויסער עולם פון אַרום דריי הונדערט חסידים, צווישן זיי פילע אונגאַרישע תלמידי חכמים ואנשי מעשה, אַריינגערעכנט דער ליסקא רב בעל אך פּרי תבואה זי"ע, ווי אויך הרה"ח ר' אלימלך וויזשילער ז"ל וועלכער איז געווען אַן איש חסיד מפורסם בימים ההם.
אין לויף פונעם באַזוך איז דער חסיד ר' אלימלך וויזשילער אַריין צום צאַנזער רב און אים געפרעגט צי מען קען געבן אַ קוויטל פאַר'ן ליסקא רב? האָט דער צאַנזער רב געזאָגט "יאָ". דעמאָלט איז נתפּרסם געוואָרן גודל קדושתו פונעם אך פּרי תבואה און אונגאַרישע אידן האָבן אָנגעהויבן גיין מיט קוויטלעך צו אים.
דער קול ארי' פלעגט זיך שפּעטער אויפטון "דעם ערשטן קוויטל האָט דער ליסקא רב גענומען אין מיין פאַלעטע".
אַוועקגעשלעפּט די האַנט ביים שלום געבן
כ"ק אדמו"ר רבי יוזפא מליסקא זצ"ל האָט דערציילט אַז ווען זיין זיידע דער אך פּרי תבואה זי"ע איז געפאָרן צום ערשטן מאָל קיין בעלזא, איז ער אַריינגעגאַנגען ערב שבת שלום-נעמען פונעם הייליגן שר שלום. ווען ער האָט שלום געגעבן האָט דער בעלזער רב שנעל אַוועקגעשלעפּט זיין האַנט. נאָכדעם וואָס דער ליסקא רב איז צוריקגעגאַנגען צו זיין אכסניא האָט דער שר שלום געזאָגט פאַר זיין רביצין, די באַקאַנטע צדיקת מלכה "ס'איז ביי מיר פריער דאָ געוועזן איין ווענגערישער יונגערמאַן, זיין האַנט בריהט פון יראת שמים". האָט די רביצין געזאָגט אַז זי וויל אים זען. פרייטאָג צונאַכטס ווען דער בעלזער רב איז אַריינגעקומען צום טיש האָט ער געוויזן פאַר די רביצין אויפ'ן ליסקא רב, און זי האָט זיך געשטעלט אים באַטראַכטן, און נאָכדעם האָט זי געזאָגט פאַר איר מאַן: "איך האָב אים געזען, דו ביזט גערעכט".
הרה"ח ר' יחזקאל דוד קרויז ז"ל שו"ב בעיר נייפעסט האט דערציילט דעם עובדא מיט א הוספה:
אויף יענעם שבת איז אויך געווען אין בעלזא דער הייליגער דברי חיים פון צאַנז זי"ע און ער איז דערביי געווען ווען דער ליסקא רב האָט שלום-גענומען און דער בעלזער רב האָט אַוועקגעכאַפט זיין האַנט. עטליכע יאָר שפּעטער ווען דער ליסקא צדיק האָט אָנגעהויבן פאָרן קיין צאַנז האָט דער דברי חיים אים געפרעגט "האָבן מיר זיך נישט אַמאָל שוין באַגעגנט?" דער ליסקא רב האָט אים געזאָגט "יאָ, אין בעלזא" און דער דברי חיים האָט זיך דאַן דערמאַנט פון די מעשה.
עס איז כדי צובאמערקן, אז דער איינציגסטער מאל וואס דער ליסקא רב האט זיך געטראפן מיטן צאנזער רב אין בעלזא איז געוועהן ווען דער ליסקא רב איז געוועזען אין בעלזא זיין ערשטא מאל, דהיינו צווישן די יארן תקפ"ח און תקצ"ד, און דאס קומענדיגע מאל וואס די צוויי צדיקים האבן זיך געטראפן איז געווען בערך צוואנציג יאר שפעטער אין מאד ביים קול אריה אין שטוב, פונדעסטנוועגן האבן ביידע געדענקט זייער ערשטע באגעגענישט אין בעלזא צוואנציג יאר פריער).
זיך מקדש געווען זיינע אברים
דרכו בקודש פונעם ליסקא רב זי"ע איז געווען אַז ער האָט אַלעמאָל געהאַט ביי זיך קליינע שטיקלעך צוקער. ווען מען האָט מזכיר געווען אַ חולה האָט ער געגעבן פון די ציקערלעך פאַר'ן חולה און מען האָט באַלד געזען גרויסע רפואות וישועות.
איינמאָל איז רבי ר' הערשעלע זי"ע אָנגעקומען אין אַ שטאָט און גלייך ביים אָנקומען איז מען געקומען צו לויפן צו אים אַז עס איז דאָ אַ פרוי אַ מקשה לילד. הט דער ליסקא רב אַרויסגענומען פון טאַש אַ שטיקל צוקער און דאָס געהייסן געבן פאַר די יולדת, און גלייך איז זי געהאָלפן געוואָרן.
ווען מען האָט דאָס שפּעטער איבערדערציילט פאַר'ן צאַנזער רב זי"ע האָט ער געזאָגט בזה"ל: "עס איז קיין וואונדער, ר' הירשלי האָט זיך מקדש געווען זיינע אברים, דעריבער וואָס ער נעמט אין זיין האַנט איז מסוגל צו רפואה".
ווי אדם הראשון פאַר'ן חטא
ענליך ווערט געברענגט אין ספר "שיח זקנים" בשם הרה"ח הישיש ר' ישעי' מנחם קליין הי"ו וועלכער האָט דאָס אַליין געהערט פון אַ זקן וועלכער האָט נאָך געדענקט די מעשה, ווי פאָלגענד:
אַמאָל איז דער ליסקא רב געפאָרן צום הייליגן צאַנזער רב, מיטנעמענדיג זיין משמש הרה"ק רבי ישעי'לע קערעסטירער זי"ע. ווען זיי זענען דורכגעפאָרן די שטאָט באַרדיוב האָט אינדרויסן פון שטאָט זיי אָפּגעוואַרט דער דיין פון באַרדיוב מיט אַ יונגערמאַן, וועלכע האָבן שוין געהערט אַז דער ליסקא רב גייט דורכפאָרן די שטאָט.
ווען דער ליסקא רב איז נאָנט געקומען האָט דער באַרדיובער דיין געוויזן פאַר'ן ליסקא רב אויפ'ן יונגערמאַן און געזאָגט: "די פרוי פון דעם יונגערמאַן איז דארף א ישועה, און דער דאָקטאָר האָט געזאָגט אַז סיי די מאַמע און סיי דאָס קינד זענען מסוכן ח"ו". און ער האָט געבעטן דעם ליסקא רב ער זאָל אַריינקומען אין שטאָט, צוגיין צום שטוב פון דעם יונגערמאַן אָנווינטשן די פרוי.
האָט דער ליסקא רב געענטפערט אַז אויב ער וועט אַריינקומען אין שטאָט וועלן אַלע מענטשן קומען צו אים און מען וועט אים אויפהאַלטן, און ער וויל שוין זיין אין צאַנז צו דאַווענען דאָרט מנחה. ער האָט זיך אָבער געוואָנדן צו זיין משמש רבי ישעי'לע און געזאָגט: "דו גייסט דאָך אָנגעטון מיט מיין כאַלאַט, דאָרט אין טאַש ליגט ציקער, גיי אַריין אין שטאָט און נעם אַ שטיקל צוקער פונעם כאַלאַט, מען זאָל דאָס אַריינלייגן אינעם מויל פון די פרוי, און קום מיר אָנזאָגן אַ גוטע בשורה".
רבי ישעי'לע האָט אַזוי געטון און ווי נאָר מען האָט אַריינגעלייגט די צוקער אין איר מויל, איז דאָס קינד געבוירן געוואָרן. רבי ישעי'לע איז צוריק צו זיין רבי'ן דער ליסקא רב און אים געזאָגט "מזל טוב" און זיי זענען גלייך געפאָרן ווייטער קיין צאַנז.
אַ צייט שפּעטער איז דער באַרדיובער דיין געפאָרן קיין צאַנז. ווען דער דברי חיים זי"ע האָט אים געזען האָט אים געפרעגט פאַרוואָס ער איז עפּעס געקומען סתם אַזוי אינמיטן יאָר? האָט ער געענטפערט אַז ער איז געקומען זיך אָפּרעדן אויפ'ן ליסקא רב. ער האָט דערציילט אַז דער ליסקא רב איז געווען אין זיין שטאָט און דאָרט באַוויזן אַ בעל שמ'סקע מעשה – דאָס הייסט אַ מופת אָן מתפּלל זיין אָדער אפילו ווינטשן אַ ברכה – ער האָט געגעבן אַ שטיקל צוקער און עס איז געקומען אַ ישועה. דער באַרדיובער רב האָט געמיינט אויסצודרוקן זיין וואונדער צי אַזאַ אויסטערלישער מופת איז אפשר נישט געקומען פון צד הקדושה ח"ו.
האָט אים דער צאַנזער רב געענטפערט: "מען זאָגט אויף אייך אַז איר זענט אַ חכם און איר רעדט נאַרישקייטן? אויף אַ איד וואָס האָט זיך אויסגעאַרבעט ווי אדם הראשון פאַר'ן חטא, חידוש'ט איר זיך? אויף אים שטייט 'ותגזר אומר ויקם לך'".
הסכמה פון צאַנזער רב אויף אך פּרי תבואה
מיר האָבן שוין דערמאַנט ביים אַריינפיר פונעם מאמר די הסכמה פון צאַנזער רב אויפ'ן הייליגן ספר "אך פּרי תבואה" – וואָס איז אַרויסגעקומען שוין נאָכ'ן ליסקא רב'ס הסתלקות – אין וועלכן ער שרייבט ער אויפ'ן ליסקא רב גאָר גרויסע טיטלען און לויט יודעי דבר איז דאָס איינע פון די שענסטע הסכמות וואָס דער צאַנזער רב האָט געשריבן אויף ספרים פון חסידישע צדיקים בני דורו.
דער ליסקא רב איז נסתלק געוואָרן י"ד אב, תרל"ד. דריי וואָכן שפּעטער, ביום ה' אלול, ג' פּרשת כי תצא האָט דער צאַנזער רב געשריבן די הקדמה בזה"ל:
"יום ג' לסדר למען ייטב לך והארכת ימים, תרל"ד לפּ"ק צאנז
", כבוד ידידי הרב הגאון הצדיק הקדוש בוצינא קדישא חסידא ופּרישא מו"ה צבי הירש זלה"ה וועלכער איז געווען אב"ד בק"ק ליסקא. איז געקומען צו מיר זיין איידעם הרב המופלג החסיד החכם מו"ה יוזעפף נ"י און מיר געברענגט אַ געשמאַקן חיבור על התורה פון זיין שווער מר חותנו הרה"צ זלה"ה.
צוליב מיין שוואַכן כח האָב איך נישט געקענט צופיל מעיין זיין דערין, אָבער דאָס ביסל וואָס איך האָב געזען זענען געווען זייער געשמאַק אין מיין מויל, און עס איז זייער זיס ביי מיר זיינע הייליגע ווערטער, צבי וחמיד ורגיג; עס איז גלוסטיג אויפצופלאַמען אידישע הערצער און נפשות אינעם אין חלק אגדה וואָס איז קומט אַרויס פון אַ הייליג פּלאַץ".
ובלשון קדשו:
"וערבים עלי דבריו הקדושים, צבי וחמיד ורגיג להלהיב נפשות ולבות ישראל בחלק אגדה אשר ממקום קדוש יצאו."
"וכולם ישבעו ויתענגו מטובו. ובלי ספק יקפצו אנשים כולם אשר שמעו ואשר ראו את הוד קדושתו וטהרתו להביא אל ביתם את מחברת הקודש הלז במחיר אשר יושת עליהם."
(דאָ איז דער צאַנזער רב ממשיך איבער דעם מוציא לאור, און איבער די תקנה נישט איבערצודרוקן אַ ספר וואָס יענער האָט אַרויסגעגעבן אָן רשות.)
דער סאַטמאַרער רבי, הרה"ק מהר"י ט"ב זי"ע האָט זיך מערערע מאָל אויסגעדרוקט מיט התפּעלות אַז דער צאַנזער רב האָט געשריבן אויף אַ צדיק פון זיין דור אַזוי גרויס ווי "ארון אלקים". ענדליכעס שטייט אין ספר ויהי בנסוע אז הרה"ק בעל ברך משה מסאטמאר זצ"ל האט זיך אמאל שטארק מתובנן געווען אינעם הסכמה פון צאנזער רב אויפן ספר אך פרי תבואה, אז עס האט איהם אנגעכאפט אזא שטארקע התעוררות און תשוקה צום ספר אז יענס יאר האט ער עס געלערנט מדאי שבוע בשבוע כחק ולא יעבור.
צאַנז און ליסקא חסידים
עס איז כדאי אַרויסצוברענגען אַ פאַקט אַז אינדערהיים אין גאַליציע און אין אונגאַרן אין די תר"כ-תר"ל יאָרן איז געווען אַ באַקאַנטער מושג פון "צאַנז און ליסקא חסידים", געהויבענע בני עלי' וואָס פלעגן פאָרן צו ביידע צדיקים.
אַ מוסטער אין דעם איז געווען איינער וועמען מיר האָבן שוין פריער דערמאַנט – דער צאַנזער רב'ס יונגערער ברודער הגה"ק רבי אביגדור זצ"ל אבד"ק דוקלא וועלכער פלעגט זיך כסדר מסתופף זיין בצ"ק פון זיין ברודער און פלעגט אויך אַסאַך פאָרן אויף שבתים קיין ליסקא.
עס איז צו באטוינען אז לאחר פטירתם פון הגאוה"ק פון צאנז און ליסקא זי"ע זענען געוועהן הונדרעטער וואס האבן געהייסן "חיים צבי", ע"ש די צוויי הייליגע צדיקים, בפרט במדינת אונגארן.
די צוויי "נפתלי'ס" אין ליסקא און אין צאנז
צווישן די גדולי ישראל וואָס זענען געווען חסידים פון ליסקא רב זי"ע זענען געווען צוויי רבנים מיט די זעלבע נעמען, און אויך די נעמען פון זייערע ספרים זענען זייער ענליך. איינער איז געווען הגה"צ רבי נפתלי סופר זצ"ל אבד"ק פּעטשי-חדש, ובעמח"ס "מטה נפתלי", און דער צווייטער איז געווען הגה"צ רבי נפתלי שרייבער זצ"ל דומ"ץ קליינוואַרדיין בעמח"ס "מעטה נפתלי".
בשייכות מיט'ן פּעטשי-חדש רב בעל "מטה נפתלי" איז כדאי איבערצוגעבן אַ נקודה וויאַזוי דער גאון ישראל ומאורם של יהדות אונגאַרן, הגה"ק בעל מהר"ם שיק זי"ע אבד"ק חוסט האָט אָנגעקוקט דעם צאַנזער רב זי"ע און דעם ליסקא רב זי"ע אַלס די צוויי גדולי הדור אין יענע מדינות.
אין שו"ת מהר"ם שיק סימן שי"ד (דפוס מונקאַטש) איז אַריינגעדרוקט אַ תשובה וואָס דער חוסטער רב האָט געשיקט פּרשת נשא תרל"ג צו די איינוואוינער פון ניי-פּעטשי, איבער דעם וואָס מען שרייבט אים אַז רוב מנין ובנין פון אַלע דערפער און גלילות אַרום פּעטשי-חדש האָבן אויפגענומען אויף זיך הרב הגאון המפורסם צדיק ונשגקב מו"ה נפתלי סופר נ"י אַלס רב, אָבער איין דאָרף האָט זיך אָפּגעטויילט און אויפגענומען אַן אַנדערן רב וכו'.
"איך וואונדער זיך, וויאַזוי קען מען אַראָפּנידערן אַזוי נידעריג מבזה צו זיין אַ תלמיד חכם גדול, און דער וואונדער איז נאָך גרעסער אויף דעם אַנדערן רב נ"י, וואָס טראָץ איך קען אים נישט, אָבער וויאַזוי וואַגט ער זיך צו זיין מסייע לידי עוברי עבירה "און נישט צוהערן דעם וואָרענונג'ס קול פונעם בוצינא קדישא הגאון הגדול מסאנץ נ"י און די וואָרענונג פון הרב הגאון הצדיק חסידא ופּרישא הגאון מליסקא נ"י".
דער בעל "מעטה נפתלי" איז געווען פון די נאָנטסטע תלמידים פונעם אך פּרי תבואה און דער ליסקא רב האָט אים באַפוילן ער זאָל זיך מדבק זיין אויך אינעם צאַנזער רב זי"ע, ווי אויך אין הרה"ק רבי אייזיקל מזידיטשויב זי"ע.
אין זיין ספר "מעטה נפתלי" פּרשת תזריע ברענגט ער אַ דבר תורה וואָס ער האָט געהערט פון הייליגן צאַנזער רב זי"ע ווען ער איז געווען דאָרט אויף שבת מברכים אלול צוזאַמען מיט זיין רבי'ן דער אך פּרי תבואה. ער דערציילט ווי ער האָט דעמאָלט פאָרגעשטעלט פאַר זיין רבי'ן אַ געוויסן תורה'דיגן געדאַנק און דער ליסקא רב האָט אים געזאָגט אַז דער זעלבער געדאַנק וואָס שטייט שוין אין ספה"ק "תניא". נאָך שבת האָט דער ליסקא רב אים געזאָגט, "די תורה וואָס דער צאַנדער רב האָט געזאָגט היינט ביי שלש סעודות (פּרשת שופטים) איז דער זעלבער ענין".
צווישן ביידע רבי'ס, איין גאַנצער מלאך
כ"ק אדמו"ר מליסקא שליט"א דערציילט וואָס ער האָט געהערט מבית אבותיו אַז עס איז געווען איין צאַנז-ליסקא חסיד וואָס פלעגט זאָגן: "צווישן מיינע ביידע רבי'ס איז דאָ איין גאַנצער מלאך".
דער חסיד האָט מסביר געווען אַז כידוע האָט הרה"ק מליסקא זי"ע זייער שטאַרק געאַרבעט אויף זיין עבודת אכילה; און ער פלעגט זאָגן אַז כמעט די גאַנצע תאוה פון עסן איז אים שוין צוגענומען געוואָרן, נאָר פרייטאָג צונאַכטס ביי די סעודה שפּירט ער אַביסל אַן עונג שבת פון די מאכלים, ווייל ער הונגערט זיך שוין אויס פון דאָנערשטאָג צו האָבן אַ שטיקל אַפּעטיט אויף שבת. אָבער שבת צופרי ביי די סעודה קען ער שוין בכלל נישט עסן.
אין די וואָכן טעג האָט דער ליסקא רב אָפט געדאַרפט אַרומפאָרן מיט'ן וואָגן אויף אַ שפּאַציר אַז עס זאָל קענען עפּעס טועם זיין צו דערהאַלטן זיין נשמה.
דער ליסקא רב פלעגט אַליין זאָגן אויף זיך: "דער הייליגער צאַנזער רב דאַרף נישט שלאָפן און איך דאַרף נישט עסן". אויף דעם האָט דער דערמאַנטער חסיד צוגעלייגט: צווישן מיינע ביידע רבי'ס זענען זיי אַ גאַנצער מלאך...
כ"ק אדמו"ר מליסקא שליט"א דערציילט בשם זקני חסידים, אז ווען דער ליסקא רב איז אמאל אריינגעקומען צום צאנזער רב, זאגט אים דער דברי חיים "אוי ליסקא רב, איך בין שוין נישט געשלאפן פאר דריי טעג, און איר ווייסט דאך וואס דער גמרא זאגט (נדרים טו.) נדר שלא יישן ג' ימים לוקה ויישן לאלתר.." דער צאנזער רב האט זיך אנטשולדיגט און זיך געגאנגען לייגן. האט דער ליסקא רב זיך אנגערופן צו די ארומיגע "פונעם לוקה האט ער מורא, און ווען נישט וואס די גמרא זאגט לוקה וואלט ער ווייטער אויף געבליבן". אבער למרבית הפלא קוים איז אדורך א שעה צוויי און מ'הערט ווי דער צאנזער רב זאגט הויעך אויפן קול ברכת התורה...
געגעסן אין איין טעלער
איבער דעם ענין איז דערציילט אין ספר "נפלאים מעשיך" איז וואָס דער מחבר (הרה"ח ר' פּרץ לעפקאוויטש ז"ל) האָט געהערט פון זיין רבי'ן דער פּאַיע רב הגה"צ רבי יחזקאל שרגא וויינבערגער זצ"ל הי"ד אַז ווען עס פלעגט קומען צום צאַנזער רב אַ חשובער גאַסט, פלעגט ער ביים טיש עסן מיט'ן גאַסט פון איין טעלער צו צייגן כבוד וחביבות.
איינמאָל ווען דער ליסקא רב איז געווען אין צאַנז אויף שבת מברכים אלול, האָט דער צאַנזער רב אים מכבד געווען פרייטאָג צונאַכטס צו עסן פון זיין טעלער. דער ליסקא רב איז געווען זייער מאָגער, ממש קוים הויט און ביין און האָט געגעסן זייער ווייניג. האָט דער צאַנזער רב זיך אָנגערופן: "ליסקא רב, פאַרוואָס עסט איר נישט? עסט, ווייל אַז מען קוקט אייך אָן פאַרגייט דער אַפּעטיט צו זיין אַן ערליכער איד"... (פאַרגייט דער אַפּעטיט פון עסן, צו זיין אַן ערליכער איד).
חרטה געהאַט אויף נישט עסן
אין ספר "אוצר ישראל" איז געברענגט וואָס עס האָט דערציילט הרה"ק רבי אהרן ראָטה זצ"ל בעל שומר אמונים אַז אַמאָל ווען דער בעל אך פּרי תבואה איז געווען אין צאַנז, האָט מען ביים טיש געטיילט הייסע קאַשע. דער צאַנזער רב האָט זיך אָנגערופן "עסט מיט חיות" אָבער דער ליסקא רב האָט נישט געקענט עסן די קאַשע ווייל עס איז געווען זייער הייס.
שפּעטער האָט דער ליסקא רב חרטה געהאַט פאַרוואָס ער האָט נישט געגעסן די קאַשע, זאָגענדיג "אויב דער צאַנזער רב האָט געזאָגט מען זאָל עסן, וואָלט איך געדאַרפט אפילו זיך ווערגען אָבער עסן די קאַשע".
ליסקא רב אויפ'ן צאַנזער רב
פון וואו קומט אַן איידעלער איד?...
אין ספר "שיח זקנים" איז דערציילט בשם דעם וואָלאָווער דיין הגה"צ רבי שלום זצ"ל, אַז ער איז אַמאָל געווען אין צאַנז און פון דאָרט איז ער געפאָרן קיין ליסקא. תיכף ווי ער איז אַריינגעקומען צום ליסקא רב האָט דער רבי ר' הערשעלע זי"ע זיך אָנגערופן: "שלום עליכם, דו קומסט דאָך פון צאַנז, דערצייל מיר וואָס דו האָסט געזען אין צאַנז".
האָט דער וואָלאָווער דיין דערציילט אַז דער הייליגער צאַנזער רב האָט שטענדיג פאַר זיך אַ גלאָז וואַסער און איידער ער זאָגט אַרויס דעם שם טונקט ער אַריין זיינע הענט אין וואַסער. אויך איידער ער בענטשט איינעם מיט אַ ברכה טונקט ער איין די הענט אין וואַסער.
האָט אים דער ליסקא רב געזאָגט: "אַזוי? קום, וועל איך דיך אויך בענטשן". דער ליסקא רב האָט אים טאַקע געבענטשט און דאַן האָט ער אים געזאָגט ווי פאָלגענד:
"זאָלסט נישט מיינען אַז איך האָב געוואוסט מיט רוח הקודש אַז דו קומסט איצט פון צאַנז, נאָר איך האָב געזען אַן איידעלער דאַרער יונגערמאַן, האָב איך געטראַכט, פון וואו קען ער קומען? נאָר פון צאַנז..."
רוח הקודש הופיע בבית מדרשו
דער ליסקא רב זי"ע, טראָץ ער איז אַליין געווען אַ גאון עצום ומגדולי הרבנים אין אונגאַרן, האָט אָנגענומען אַ תורה'דיגן פּסק פון צאַנזער רב זייער הייליג. ער האָט געהאַלטן אַז זיינע פּסקים זענען מיט רוח הקודש און מילא קען מען אויף דעם נישט מהרהר זיין, און ער האָט זיך געמאַכט פאַר אַ פירשפּרעכער צו פאַרשפּרייטן דעם פּסק אויך פאַר אַנדערע בבחינת "דולה ומשקה מתורת רבו לאחרים".
אַזוי טרעפט מען אין שו"ת מהר"י אָסאַד (סימן צ"ז) איבער די שאלה וואָס האָט זיך געמאַכט אין יענע יאָרן איבער די "ענגלישע הינער", שרייבט הגה"ק רבי יהודא אָסאַד דער סערדאַהעלער רב זצ"ל בזה"ל: "איך וויל מודיע זיין אַז אין יאָר תרכ"א, נאָכדעם וואָס איך האָב געשריבן אַ תשובה פאַר הרב הגאון פון דיאָרמאָט, האָב איך באַקומען פילע בריוון פון פילע גרויסע רבנים מתיר צו זיין די הינער. און אַזוי האָט געשריבן הרב הצדיק המפורסם בק"ק ליסקא הגאון צבי הירש אב"ד ליסקא אַז הרב הגאון העצום מצאַנז האָט זיי מתיר געווען, ורוח הקודש הופיע בית מדרשו", עכ"ל.
דער ניגון פון שירת ויושע
הרה"ק רבי ישעי'לע קערעסטירער זי"ע האָט דערציילט וואָס ער האָט געהערט פון זיין רבי'ן דער אך פּרי תבואה זי"ע, אַז דער דברי חיים זי"ע האָט אים אַמאָל געזאָגט בזה"ל: "מיר דאַכט זיך אַז דער ניגון וואָס מען פירט זיך צו זינגען שביעי של פּסח אויף שירת ויושע (אין צאַנז און נאָך פילע מקומות) איז דער ניגון וואָס די אידן האָבן געזונגען ווען זיי זענען דורך דעם ים".
לערנען וויאַזוי צו פירן אַ תורה'דיגער וויכוח
ביי אַסאַך נסיעות פונעם אך פּרי תבואה קיין צאַנז האָט ער מיטגענומען זיין איידעם, דער שפּעטערדיגער ממלא מקום, הגה"ק בעל טל חיים מליסקא זי"ע, ווי אויך אַנדערע בני משפּחה, קינדער און אייניקלעך (ווי מיר האָבן שוין פריער געברענגט די מורא'דיגע מעשה פון יאָר תר"ל.)
דער צאַנזער רב זי"ע האָט זייער געגליכן דעם טל חיים, אויסערדעם וואָס ער איז געווען דעם ליסקא רב'ס איידעם, אויך פאַר זיינע אייגענע מעלות. כידוע איז דער טל חיים געווען אַ געהויבענער איד, אָבער ער האָט ספּעציעל אַרויסגעשיינט אַלס גאון עולם און דער צאַנזער רב האָט הנאה געהאַט אַז ער איז מיטגעקומען און פלעגט אים אויך שטאַרק מכבד זיין און זיך משתעשע זיין מיט אים אין תורה.
אגב, דער צאנזער רב האט אמאל געזאגט פארן ליסקא רב ווייזענדיג אויפן הייליגן טל חיים "איך קען אים גוט, אויך זיין זיידע ר' לייבוש ז"ל פון קליינווארדיין וואס איז דארט געווען דיין האב איך גוט געקענט, און דער 'ברית כהונת עולם' איז אים געווען א פעטער". ער האט דאן זייער געפרייט מיטן טל חיים, און האט אים דאן שטארק מקרב געווען און געגעבן משקה.
ביי איינע פון די נסיעות האָט דער דברי חיים זיך מפלפּל געווען מיט'ן אך פּרי תבואה איבער אַ געוויסן דבר הלכה. זיי האָבן געהאַט דערין אַ חילוקי דעות; דער צאַנזער רב האָט געזאָגט זיין מיינונג און דער ליסקא רב האָט געהאַט זיין מיינונג. דער צאַנזער רב האָט אים אָפּגעפרעגט און דער ליסקא רב האָט צוריק געענטפערט און מיט דעם האָט זיך געענדיגט דער פּלפּול און דער ליסקא רב איז אַרויסגעגאַנגען.
אויפ'ן וועג אַהיים האָט דער ליסקא רב געזאָגט פאַר'ן איידעם דער טל-חיים, "האָסט אויפגעפּאַסט וויאַזוי מען דאַרף פירן אַ וויכוח אין לערנען? האָסט דאָס געקענט לערנען פונעם וועג וויאַזוי עס איז צוגעגאַנגען דער שמועס מיט'ן צאַנזער רב", דהיינו:
"איך האָב געזאָגט מיין דעה, דער צאַנזער רב האָט מיך אויסגעהערט און געזאָגט זיין דעה. איך האָב געהערט די סיבה פאַרוואָס דער צאַנזער רב האַלט אַנדערש פון מיר, האָב איך זיך געוואָלט פאַרענטפערן און נאָכאַמאָל מסביר געווען מיין דעה. דער צאַנזער רב האָט מיך אויסגעהערט צום צווייטן מאָל און ווידער מסביר געווען זיין דעה, וואָס ער האַלט אַנדערש ווי מיר. ווייטער האָבן מיר דעם שמועס נישט געפירט און מיט דעם האָט זיך עס געענדיגט.
"פון דעם קענסטו זיך אַרויסלערנען וויאַזוי צו פירן אַ הלכה'דיגער וויכוח אַז נאָך צוויי מאָל טענה'ן האָט נישט קיין זין צו פירן ווייטער דעם וויכוח. ביים ערשטן מאָל רעדט מען זיך דורך, איינער זאָגט זיין דעה און דער אַנדערער איז מסביר פאַרוואָס זיין דעה איז אַנדערש. ביים צווייטן מאָל מעג דער ערשטער פאַרענטפערן זיין דעה, און דער אַנדערער – אָדער איז ער מסכים צום ערשטנ'ס דעה, אָדער ווענדט ער אים אָפּ און איז מחזק זיין אייגענע דעה. אָבער איצט ווייסן שוין ביידע וואָס דער אַנדערער האַלט און פאַרוואָס דער אַנדערער איז נישט צופרידן מיט'ן אַנדערנ'ס דעה.
אויב וועט מען זיך טענה'ן אַ דריטן מאָל וועט יעדער ווידער איבערחזר'ן וואָס מען האָט שוין פריער געזאָגט און דער פּלפּול גייט נאָר אַריין אין עקשנות, אַז קיינער וויל נישט מוותר זיין. דאָס איז נישט דער תכלית פון פּלפּול התורה.
מען פּועל'ט ישועות אינאיינעם
מכוון געווען צום צאַנזער רב
אין די אַלטע חסידישע צייטן איז געווען אַן ערשיינונג אַז ווען אַ חסיד האָט געדאַרפט אַ ישועה איז ער געפאָרן זיך מזכיר זיין ביי עטליכע רבי'ס. מען האָט געהאַט אמונת צדיקים און געפאָרן מקבל זיין ברכות פון פילע צדיקים.
אַמאָל ביי אַ געלעגנהייט האָט דער אך פּרי תבואה זי"ע זיך אויפגעטון מיט אַ קורת רוח, "ווען אַ איד קומט צו מיר נאָך אַן עצה און איך געב אים אַן עצה, און דער איד גייט נאָכדעם צום צאַנזער רב און איז ביי אים אויך שואל עצה די זעלבע פראַגע, פּאַסירט אַסאַך מאָל אַז דער צאַנזער רב געט די זעלבע עצה און די זעלבע סאָרט ברכה וואָס איך האָב געגעבן".
איין אַזאַ מעשה איז געווען ווי פאָלגענד:
עס איז געווען אַ איד וואָס האָט געדונגען אַ קליינע אַרענדע אין אַ דאָרף און ווען עס איז אָפּגעלאָפן דער "ליעס" און מען האָט געדאַרפט באַנייען דעם קאָנטראַקט האָט דער פּאָריץ געבעטן זייער אַ גרויסע העכערונג. האָט פּונקט פּאַסירט אַז דער ליסקא רב זי"ע איז דעמאָלט דורכגעפאָרן דעם דאָרף און דער אַרענדאַר האָט אָנגעפרעגט דעם ליסקא רב וואָס צו טון. האָט דער ליסקא רב אים גע'עצה'ט ער זאָל איבערלאָזט די אַרענדע און זיך אַריבערציען אין שטאָט אַריין.
מענטשן האָבן אָבער צוגערעדט דעם אַרענדאַר ער זאָל נישט צוהערן צום ליסקא רב און יאָ דינגען ווייטער די אַרענדע אפילו מיט די גרויסע העכערונג. איז דער איז אַריבערגעפאָרן קיין צאַנז און געוואָלט אַריינגיין מיט אַ קוויטל צום דברי חיים זי"ע, אָבער עס איז געווען דאָרט זייער אַ גרויסער ציבור און עס אוממעגליך געווען אַריינצוגיין. האָט דער איד אָנגעהויבן שרייען צום גבאי ר' משה יהושע ז"ל "לאָזט מיך צו, איך האָב אַ פּיקוח נפש זאַך". האָט אים דער גבאי אַריינגעלאָזט.
אַריינקומענדיג האָט דער צאַנזער רב גענומען דעם קוויטל און אָנגעכאַפּט די פּאה פון דעם איד און ז
גאלערי
